ADY103U-ACİL DURUM VE AFET FARKINDALIK EĞİTİMİ
Ünite 6: Afet Farkındalık Araştırmaları ve Uygulamaları
Giriş
Deprem, sel, heyelan, çığ, yangın, salgın, hastalık gibi doğal veya bireylerin kendisinden kaynaklı birçok afet ve acil durum, bulunulan coğrafyanın özelliklerine ve toplumdaki bireylere bağlı olarak riskler oluşturmaktadır. Toplumun yeterince bilgilendirilmemesi, olası bir afete ve acil duruma karşı hazırlıklı olmama, kurumlar arası koordinasyonda ki aksaklık ve eksiklikler gibi faktörler, ciddi hasar ve ölümlere neden olabilmektedir. Böyle durumlarda, gerekli önlemleri almak, içinde bulunulan tehlikeyi anlamak ve meydana gelebilecek maddi ve manevi kayıpları azaltmak açısından büyük önem taşımaktadır.
Afet ve farkındalık eğitimleri, bu eğitimlerin içerikleri, avantajları, eksik yönleri afet riski yüksek ülkelerde gerçekleştirilen çalışmalar ve bu çalışmaların birbirinden farklılıklarını incelemeden önce bu başlık ile ilgili anahtar kelimelerin bilinmesi önem arz etmektedir. Bu kavramlar; afet, afet yönetimi, afet yönetim süreci, afete hazırlık, farkındalık, toplumda farkındalık yaratma olarak düşünülebilir.
Afet: Toplumun belli kesimleri ya da tüm kesimi için ekonomik, fiziksel ve de sosyal kayıplar ortaya çıkaran, normal hayatı ve bireylerin hayatlarını durduran, kesintiye ve sekteye uğratan, karşılaşan toplumun baş etme kapasitesinin yetersiz olduğu doğa, teknoloji veya insan kaynaklı olaylardır.
Afet Yönetimi: Afetlerin önlenmesi ve zararlarının minimize edilmesi, afet sonucunu ortaya çıkaran olaylara zamanında, hızlı ve etkili olarak müdahale edilmesi ve afetten etkilenen topluluk ve bireyler için daha güvenli ve yenilenmiş bir yaşam çevresi oluşturulabilmesi için yapılması gereken bir mücadele sürecidir.
Afet Yönetimi Süreci: Bir afet olayını izleyen ve bir sonraki afete kadar birbirini takip eden afete müdahale, iyileştirme, yeniden inşa, zarar azaltma ve afete hazırlık aşamaların tümü olarak tanımlanabilir.
Afete Hazırlık: Afetlere zamanında, hızlı ve etkili olarak müdahale edebilmek için afet öncesinde yapılması gereken planlama, eğitim, tatbikat, erken uyarı sistemlerinin kurulması, acil yardım malzeme stokları, halkın bilgilendirilmesi ve bilinçlendirilmesi gibi faaliyetlerin sürekli ve sürdürülebilir olarak yürütüldüğü süreç olarak tanımlanmaktadır.
Farkındalık: Bireyin, kendi içinde ya da dışında algıladığı bir uyarımın (düşünce, duygu, algı) farkında olması durumudur.
Toplumda Farkındalık Yaratma: Maruz bulunulan veya maruz bulunma ihtimali yüksek olan tehlike ve riskler hakkında toplumun bilinç ve farkındalık düzeyini arttırmak amacıyla yapılan bilgilendirme çalışmalarının tümüdür.
Türkiye’de Afet ve Acil Durum Çalışmaları Yapan Kurumlar
Türkiye’de Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) başta olmak üzere birçok kurum ve kuruluşlar tarafından, afet ve acil durumlara yönelik farkındalık oluşturmak amacıyla broşürler, afişler ve kitapçıklar hazırlanarak halka dağıtılmaktadır.
Türkiye’de afet farkındalık araştırmaları ve uygulamalarıyla ilgili faaliyet gösteren birçok kurum ve kuruluş bulunmaktadır. Bu kurumlar, afet risklerini azaltmak, toplumun afetlere karşı bilinç, hazırlık ve farkındalık düzeyini artırmak amacıyla çeşitli araştırmalar yapmakta ve uygulamalar gerçekleştirmektedir. Bu kurum ve kuruluşların başlıca ve etki yaratan araştırmalar yapanları; Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD), Millî Eğitim Bakanlığı (MEB), TÜBİTAK (Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu), Türk Kızılayı, Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü, Üniversiteler ve AKUT (Arama Kurtarma Derneği), MAG (Mahalle Afet Gönüllüleri) ve LODOS (Lojistik Destek ve Operasyonel Saha) gibi sivil toplum kuruluşlarıdır.
Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD)
AFAD, Afet ve acil durumlar ile birlikte sivil savunmaya ilişkin hizmetlerin ülke düzeyinde etkin bir şekilde gerçekleştirilmesi için gerekli önlemlerin alınmasını sağlayan kurumdur.
Türkiye’de afet ve acil durumlara ilişkin müdahale, öncesinde planlama, eğitim, araştırma ve geliştirme, afet ve acil durumlar esnasında yapılacaklar ve sonrasındaki tedbirlere ilişkin en yetkili kurumun AFAD olduğu söylenebilir. AFAD’ın afet ve acil durum araştırmaları aşağıdaki gibidir:
Afet Farkındalığı ve Afetlere Hazırlık Araştırması
Bu projenin temel amacı; Türkiye’de yaşayan bireylerin afetlere karşı bilinç düzeyini artırmak, hazırlıklı olma kapasitelerini geliştirmek ve afet risklerini azaltmaktır.
Afete Hazır Türkiye
Bu proje ile birlikte kişilerin kendilerinden başlayarak toplumun tüm kesimine, afet ve acil durumlarda kritik zamanlarda hazırlıklı olmaları için afete hazırlık kültürünü kazandırmak ve farkındalık yaratmak amaçlanmıştır.
Türkiye Afet Risk Azaltma Planı (2022-2030) (TARAP)
Türkiye Afet Risk Azaltma Planı (TARAP), 2022 tarihinde yürürlüğe girmiş bir eylem planıdır. Türkiye Afet Risk Azaltma Planı (TARAP), 2022-2030 yıllarını kapsayan ve AFAD koordinasyonunda hazırlanan ulusal bir plandır. Bu plan; kamu kurumları, yerel yönetimler, özel sektör, sivil toplum kuruluşları, üniversiteler ve bireyleri kapsayarak, afet risklerini azaltmayı hedeflemektedir.
Ulusal Deprem Stratejisi ve Eylem Planı 2012-2023
Türkiye’nin deprem riskini yönetmeye yönelik olarak hazırlanmış eylem planıdır. Eylem planının amacı, kişilerin bireysel ve toplumsal olarak depremlere karşı direncini artırmaktır. Depremlerin neden olacağı riskleri minimize etmek ve en aza indirmektir. Plan, deprem risklerini analiz etmek, hazırlık ve müdahale kapasitelerini geliştirmek, afet sonrası iyileşme süreçlerini desteklemek gibi stratejik amaçlar içermektedir.
Millî Eğitim Bakanlığı (MEB)
Millî Eğitim Bakanlığı (MEB), Türkiye’de afet bilincini artırmak ve afetlere karşı hazırlıklı bir toplum oluşturmak amacıyla çeşitli çalışmalar yürütmektedir. Bu çalışmalar; afet bilinci eğitim programları, afet tatbikatları, afet bilinci yayınları ve materyaller-enstrümanlar, okul binalarının güçlendirilmesi, öğretmen, öğrenci ve velilere yönelik eğitimler olarak sıralanabilir.
MEB Arama Kurtarma Birimi (AKUB)
Afetlerde etkin müdahale sağlamak amacıyla İl ve İlçe Millî Eğitim Müdürlükleri İş Sağlığı ve Güvenliği birimleri bünyesinde gönüllü öğretmen ve personelden oluşan ekipler kurmuştur. Bu ekipler, AFAD iş birliği ile eğitimler alarak çeşitli tatbikatlar düzenlemektedir. Amaç, eğitim kurumlarında afete hazırlık kültürünü geliştirmek ve afet durumlarında öğrencilere ve çalışanlara doğru davranış şekillerini kazandırmaktır.
Afet ve Acil Durum Yönetimi Eylem Planı
MEB, UNICEF ile iş birliği yaparak “Afet Öncesinden Sonrasına Eğitim Projesi” kapsamında Afet ve Acil Durum Yönetimi Eylem Planı’nı hazırlamıştır. Bu plan, okul ve kurumlarda olası afet ve acil durumlar için önleyici ve sınırlayıcı tedbirlerin alınmasını, süreçlerin hassasiyetle yönetilmesini ve risklerin azaltılmasını hedeflemektedir.
Afetler ve Afetlerden Korunma Bilinci Eğitici Eğitimi El Kitabı
Afet eğitimi, afet eğitimine neden ihtiyaç duyulduğu, acil durum eğitim programlarının önemi, afet eğitiminde kullanılan yöntemler ve teknikler, acil durum ve afet eğitimlerinin olası faydaları, pansiyonlu okullarda afet eğitimi programı geliştirme çalışmalar gibi başlıkların işlendiği Kızılay ile iş birliği ile yapılan bu proje, toplumda afet bilinci oluşturmayı amaçlayan bir eğitim kaynağıdır.
Afet ve Acil Durum Yönetimi ile İlgili Genelge
Afet ve acil durumlara karşı zararları azaltma, afet ve acil durumlara karşın hazırlık tedbirleri, afet ve acil durumlarda yapılacak müdahale türleri, afet ve acil durumlarda yapılacak iyileştirme çalışmaları, MEB AKUB ekiplerinin oluşturulması ve görevleri, acil durum ekipleri, MEB AKUB ekipleri ve acil durum farkındalık eğitimleri, diğer afet türlerine ilişkin tatbikat eğitim içeriklerinin olduğu ve afet ve acil durumlara karşı önleyici tedbirlerin alınması, risklerin belirlenmesi ve
zararların en aza indirilmesi amaçlanmaktadır. Bu kapsamda yapılacak faaliyetler fiziksel yapıların ve çevresel şartların değerlendirilmesi, tehlike ve risklerin tanımlanarak bertaraf edilmesi ve tahliye planlamalarının yapılması amacıyla oluşturulan genelgedir.
Üniversiteler
Türkiye’de afet ve acil durum yönetimi, tespiti ve risk azaltma konularında eğitim, araştırma ve uygulama yapan birçok üniversite bulunmaktadır. Bu üniversitelerde, afet yönetimi ve acil durumlar üzerine uzmanlaşmış uygulama merkezleri ve ilgili programlar mevcuttur. Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü, Afet Yönetim Merkezleri, Afet Yönetimi Uygulama ve Araştırma Merkezleri, Deprem Araştırma ve Uygulama Merkezleri, Deprem ve Doğal Afetler Araştırma ve Uygulama Merkezleri, Afet ve Acil Durum Yönetimi Uygulama ve Araştırma Merkezleri gibi yapılardır. Bu yapılar, Türkiye’de afet yönetimi ve doğal afetler konusunda eğitim ve araştırma yaparak, toplumu bilinçlendirme ve hazırlık seviyesini artırma hedefindedir. Türkiye’de hemen hemen tüm kamu üniversitelerinde afetler ve acil durumlara ilişkin bir uygulama merkez ve bu merkezlerin bir yönetmeliğinin bulunduğu söylenebilir.
Diğer Kurum ve Kuruluşlar
Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi tarafından uzaktan eğitim faaliyetleri yürütülmektedir. Bu eğitim faaliyetlerinin de afet ve acil durumlara ilişkin eğitim modülleri de bulunmaktadır.
TÜBİTAK tarafından afet ve acil durum çalışmaları bağlamında en dikkat çekici projenin TÜBİTAK BİLGEM Afet Yönetimi Programı olduğu söylenebilir. Bu program deprem, yangın, su baskını gibi afet olaylarının öncesi ve sonrasında afetzedeye ve arama kurtarma ekiplerine yardım amacı ile geliştirilebilecek teknolojilerde çalışmalar yapmayı amaçlamaktadır.
Afet ve acil durumlar ile önemli çalışmalar, araştırmalar yapan ve eğitimler sunan bir diğer kurum ise Arama Kurtarma Derneği (AKUT) dir. Deprem, sel gibi doğal afetlerde ve büyük kazalarda, tamamen gönüllü olarak, amatör bir çalışma ve profesyonel bir yaklaşım ile, başı dertte olan kişilere en kısa sürede ulaşmak, yardım için gereken uygun koşulları yaratmak, doğru arama ve kurtarma çalışması yaparak, kazazedelere temel ilkyardım desteğini sağladıktan sonra emniyetli ortam koşullarına nakillerini sağlamak amacıyla kurulmuştur.
Japonya’da Afet ve Acil Durum Çalışmaları Yapan Kurumlar
Japonya, Kuzey Yarımkürede Büyük Okyanus ile Japon Denizi, Doğu Çin Denizi ve Okhotsk Denizi arasında yer alan ve adalardan oluşan bir ülkedir. Coğrafi yapısı gereği deprem, tsunami, sel ve yanardağ patlamaları gibi afet olayları ile sıkça karşılaşır.
National Research Institute for Earth Science and Disaster Resilience-Ulusal Yer Bilimi ve Afet Direnci Araştırma Enstitüsü (NIED)
Temel felsefe olarak afetlere dayanıklı bir toplum yaratmak amacıyla kurulan NIED kurumu, Japonya’da ve çevredeki denizlerdeki deniz tabanını kapsayan deprem gözlem ağları, deprem ve tsunami erken uyarı sistemleri gibi kamu güvenliğiyle doğrudan bağlantılı Ar-Ge çalışmaları yapmaktadır. Yenilikçi teknolojiler yaratan ve Japon halkını bilinçlendirme görevini üstlenmiştir. Kurum ayrıca, afet riskinin azaltılmasına yönelik bilim ve teknoloji, doğal olaylar ve insan faktörlerinden kaynaklanan afetlerin oluşumunun tahmin edilmesinde, afetler meydana geldiğinde hasarın yayılmasının önlenmesinde, iyileşme ve yeniden yapılanmanın hızlandırılmasında önemli bir rol oynamaktadır.
Japan Meteorological Agency-Japonya Meteoroloji Ajansı (JMA)
Japonya Meteoroloji Ajansı olarak Türkçeye çevirebileceğimiz kurum, direk hükûmet ile birlikte çalışan ve kara, altyapı, ulaştırma ve turizm yasalarının öngördüğü faaliyetlerini yürütür. Bu faaliyetler; Doğal afetlerin önlenmesi ve azaltılması, Ulaşım güvenliği, afet ile ilgili bilimsel bilginin gelişmesi ve kamu refahının iyileştirilmesidir. Bu hedeflere ulaşmak için JMA, çalışmalarını dünyanın çevresini izlemeye ve atmosfer, okyanuslar ve dünyayla ilgili doğal olayları tahmin etmeye ve ayrıca ilgili alanlarda araştırma ve teknik geliştirme yürütmeye odaklanmaktadır.
Disaster Prevention Research Institute-Kyoto University- Afet Önleme Araştırma Enstitüsü (DPRI)
Kuruluşundan bu yana 70 yıldan fazla bir süredir afet teorisinin ve afet önleme biliminin inşasıyla ilgili kapsamlı araştırma ve eğitimin geliştirilmesine katkıda bulunmaya çalışan bir kurumdur. Üniversite bünyesinde olmasından ötürü yeni teknolojilere adaptasyonu hızlıdır ve yeni teknolojilere önderlik eder. Depremler, volkanik patlamalar, heyelanlar ve yamaç kaymaları, moloz akıntıları, sel/kuraklık ve kuvvetli rüzgârlar gibi başlıca afetler üzerine çalışmalar yürütür. Kurumun amacı, çeşitli doğa olaylarını derinlemesine anlamak, afetlere yol açan süreçleri çeşitli açılardan analiz etmek ve afet önleme konusunda bilgi yaratmak için kapsamlı faaliyetler yürütmektir.
Japan International Cooperation Agency-Japonya Uluslararası İş Birliği Ajansı (JICA)
Kurum sadece Japonya’daki afetler ve acil durumlar için araştırma ve geliştirme faaliyetleri yürütmeyen, Asya, Latin Amerika, Avrupa, Orta Doğu, Afrika gibi dünyanın dört bir yanında faaliyetler yürütmektedir. Bu yönüyle Türkiye ve Japonya’daki gibi bölgesel araştırmalar yapan kurumlardan farklılaşmaktadır. Bu bakımdan ülkedeki afet ve acil durumlar ile ilgili yönetim, araştırma, çalışma ve geliştirme, bölgesel kalkınma faaliyetlerinin yanında, enerji ve madencilik, tarımsal ve kırsal kalkınma, sağlık,
beslenme, eğitim, iklim değişikliği, doğal çevrenin korunması, çevre yönetimi, sürdürülebilir su kaynakları yönetimi ve su temini gibi daha büyük çevreyi etkileyen olaylar üzerine yoğunlaşmaktadır.
Fire and Disaster Management Agency-Yangın ve Afet Yönetim Ajansı (FDMA)
Yangın ve Afet Yönetim Ajansı (FDMA) olarak Türkçeleştirebileceğimiz kurum, Japonya’daki İçişleri ve Haberleşme Bakanlığına bağlı harici bir kurumdur. Ülke çapındaki yerel halkla iş birliği içinde düzenlemelerin sürdürülmesini ve ekipmanların konuşlandırılmasını sağlayarak yangın, deprem, fırtına ve su baskını gibi çeşitli felaketlerden kaynaklanan hasarları önlemek veya azaltmak amacındadır.
Yeni Zelanda’da Afet ve Acil Durum Çalışmaları Yapan Kurumlar
Yeni Zelanda tıpkı Japonya gibi bir ada ülkesidir ve coğrafi konum ve yapısı gereği afet ve doğa felaketlerinin sıkça karşılaşıldığı bir ülkedir.
National Emergency Management Agency-Ulusal Acil Durum Yönetim Ajansı (NEMA)
Ulusal Acil Durum Yönetim Ajansı olarak Türkçeye çevirebileceğimiz kurum, riski azaltma, acil durumlara hazır olma, müdahale etme ve acil durumlardan kurtulma konularında çalışmalar gerçekleştirmektedir. Ülkenin afet ve acil durum yönetim süreçlerine destek ve katkı sağlayan en etkin kurumlardan biridir. Afet ve acil durumlar öncesinde, sırasında ve sonrasında toplumu güçlendirerek güvenli ve dayanıklı bir Yeni Zelanda’nın inşa edilmesi amacını benimsemektedir.
Afet durumlarında bireyler, topluluklar, mülkler, altyapı, ekonomi ve çevre üzerinde etkinin azaltılması için merkezî ve yerel yönetim, toplum ve iş dünyası ile birlikte çalışır. Afet ve acil duruma bağlı olarak NEMA müdahale ve kurtarmaya öncülük eder veya destekler. Risk azaltma, hazırlık, müdahale ve iyileştirme faaliyetleri için stratejik planlar yapar, mevzuat düzenleme çalışmaları gerçekleştirir ve acil durum yönetimi yeteneği ve kapasitesini geliştirmeye çalışır. Kurumun afet konusunda öncelikli amaçlarından biri; toplumun eğitimidir.
New Zealand Red Cross-Yeni Zelanda Kızıl Haçı (NZRC)
İnsanlığın gücünü harekete geçirerek ve toplumun dayanıklılığını artırarak savunmasız insanların yaşamlarını iyileştirmek amacıyla kurulmuş olan kuruluş, savaş alanındaki yaralılara ayrım gözetmeksizin yardım sağlama arzusundan doğmuş olduğu söylenebilir. Amacı yaşamı ve sağlığı korumak, insana saygıyı ve nerede olursa olsun insanların acılarını önlemek ve hafifletmektir.
Amerika’da Afet ve Acil Durum Çalışmaları Yapan Kurumlar
Kanada ve Meksika ile kara sınırlarını, Rusya, Küba ve Bahamalar ile deniz sınırlarını paylaşan ülkedir. Ülkenin
büyüklüğü, doğa yapısı bağlamında Türkiye, Japonya, Yeni Zelanda gibi sıkça afetler ile karşılaşan bir ülkedir.
Federal Emergency Management Agency-Federal Acil Durum Yönetim Kurumu (FEMA)
Federal Acil Durum Yönetim Kurumu olarak Türkçeye çevirebileceğimiz yapı, ilk olarak 1978 yılının birinci Başkanlık Yeniden Yapılanma Planı kapsamında ele alınan ve 1979 tarihinde Başkanlık emriyle kurulan afet ve acil durum yönetimi kurumu olarak karşımıza çıkmaktadır. Kurumun temel felsefesi, kapsayıcı bir bakış açısıyla bireyleri ve toplulukları destekleme, bireylere ve tüm toplum kesimlerine tarafsız ve tutarlı yardım sunmak ve kaynaklara ve araçlara eşit erişimi sağlama ve birlikte çalıştığımız ve hizmet ettiğimiz kişilerin değerini kabul etme olarak sıralanabilir.
United States Geological Survey-Amerika Birleşik Devletleri Jeolojik Araştırma Ajansı (USGS)
1879’da oluşturulan USGS, toplumun sürekli gelişen ihtiyaçlarını yansıtan ve bunlara yanıt veren, değişen bir dünya için bilimin ışığında afet, acil durum ve doğa olaylarına karşın eğitim-öğretim faaliyetleri, raporlar, farkındalık eğitimleri gerçekleştiren bir kurumdur. Ayrıca kurum, çevre, kaynak ve kamu güvenliği (afet, doğa olayları) konularında karar almayı desteklemek üzere bir dizi toprak, su, biyolojik ve haritalama verisi ve uzmanlığı sunar. USGS, ekosistemler, arazi kullanımı, enerji ve maden kaynakları, doğal tehlikeler, su kullanımı ve kullanılabilirliği ile dünyanın halka açık güncellenmiş haritaları ve görüntüleri hakkında bilime dayalı bilgiler üretir.