ADY103U-ACİL DURUM VE AFET FARKINDALIK EĞİTİMİ
Ünite 3: Acil Durum ve Afet İletişimi
Giriş
Kavrama ve örgütlenme yeteneği olmasa ekosistemin en zayıf halkalarından biri olan insanlar başta olmak üzere tüm canlı türleri, çoğu doğadan kaynaklanan türlü zorlukla baş etmek durumunda kalmış ve kalmaktadır. Gezegendeki yaşamın devam etmesini sağlayan yer hareketleri, meteorolojik ve hidrolojik olaylar ortaya çıktıkları zaman, coğrafya ve şiddetlerine bağlı olarak birtakım olağanüstü durumlara neden olabilmektedir. Günümüz teknolojisi ve bilimsel çalışmalar ile bazıları öngörülmekle birlikte çoğunlukla ne zaman gerçekleşeceği kestirilemeyen bu olaylar bazı durumlarda baş edilmesi çok zor hatta imkânsız sonuçlar ortaya çıkarabilmektedir. Büyük çaplı hasarın yanında can ve mal kayıplarına da sebep olan bu türden felaketler afet olarak tanımlanmaktadır.
Afetler, doğa veya insan kaynaklı olarak ortaya çıkabilmektedir. İklim krizi ve küresel ısınma örneğinde olduğu gibi bunların bazısı yavaş ve zaman içinde gelişirken su taşkınları, orman yangınları, heyelanlar, tsunami vb. örneklerde olduğu gibi aniden de ortaya çıkabilmektedir. Bununla birlikte etkilediği alanın genişliği, şiddeti, ortaya çıkan hasarın büyüklüğü ve neden olduğu tahribattan hareketle afetleri, büyükten küçüğe doğru ölçeklendirmek mümkündür.
Uzun zamana yayılması ve sürekliliği dolayısıyla özünde bir süreç yönetimi olan afet yönetiminin en önemli bileşenlerinden biri ise afet iletişimidir. Esasında afet yönetimin kendisini de bir tür iletişim planlaması ve örgütlenmesi olarak kabul etmek mümkündür. Zira afet yönetim süreci özünde iletişim yeteneklerinin koordine edilmesiyle gerçekleştirilen eylemler bütünüdür. Bu nedenle afet iletişimi sürecin en başında çeşitli hedefleri gerçekleştirmek üzere işe koşulur.
Afet iletişiminin söz konusu amaç ve işlevleri yerine getirebilmesi ise önceden planlama yapmayı gerektirir. Böylece afet anında kamuoyunun nasıl ve kim tarafından bilgilendirileceği; sahada görev yapan birimlerin hangi yöntem ve araçlarla iletişim kurup koordine edileceği gibi hususlar önceden belirlenmelidir. Hem konvansiyonel medya ve analog sinyale dayalı iletişim kanalları hem de içinde sosyal medyayı da barındıran dijital iletişim araç ve yöntemleri koordineli biçimde sürece entegre edilmelidir.
Afet Yönetimi Sürecinde İletişimin Rolü
Afet yönetimi bir anlamda, merkezinde insan olan diğer tüm beşerî faaliyetler gibi bir tür iletişim sürecidir. Toplumdaki yaygın düşünceden farklı olarak afet iletişimi sadece afet anında ihtiyaç duyulan daha geniş ifadeyle afetin yaşandığı yer ve zaman dilimini ilgilendiren bir faaliyet değildir. Afet iletişimi bunun ötesinde henüz afet yaşanmadan önce başlayıp (farkındalık, bilinçlenme, afete hazırlık, örgütlenme); afetin yaşanmasıyla devam eden (koordinasyon, haberleşme, müdahale, lojistik) ve afet sonrası dönemi kapsayan yeniden yapılanma süreçlerinin yönetilmesinde merkezî bir role sahiptir.
Afet yönetiminin geleneksel olarak dört temel aşamadan oluştuğu kabul edilmektedir. Bu aşamalar/süreçler sırasıyla risk azaltma, hazırlık, müdahale ve iyileştirme olarak tanımlanmaktadır.
Bir afetin meydana gelmesinden önce başlayıp afete müdahalede ve yeniden yapılanma süreçlerinde iletişim faaliyetleri, düzenleyici ve denetleyici bir işlev üstlenmektedir. Bunun için afet odaklı etkin bir iletişim stratejisine ihtiyaç vardır. Bu süreçte iletişim yöntem ve araçları önemli bir rol oynar. Afetler birer olağanüstü durum olmaları ve çoğunlukla aniden ortaya çıkmaları dolayısıyla aynı zamanda birer kriz durumunu da temsil ederler.
Afete Hazırlık ve Risk Azaltma Sürecinde İletişim
Uzak-yakın fark etmeksizin doğadan veya insandan kaynaklı risk ve tehditleri öngörüp bunları yönetebilmek beşerî yeteneklerimiz dâhilindedir. Bahse konu bu öncü süreç, yani henüz afetin ortaya çıkmadığı dönem bilimsel veriler ve tarihsel hafızadan yararlanarak olası riskleri tespit edip önleyici yahut zarar azaltan tedbirleri hayata geçirmek için kullanılabilir. Bu süreçte yapılan analizler ve ortaya konan gelecek projeksiyonunun hem doğadan hem de insandan kaynaklı riskleri birlikte ele alması önemlidir. İnsanların teknolojik ilerlemeleri nasıl ve hangi amaçlarla kullanacağı ile tüketim alışkanlıklarının yakın gelecekte ne tür problemlere neden olacağı göz ardı edilmemelidir.
Afete hazırlık sürecinde farklı bilim alanlarının çalışmalarından elde edilen veriler ile çoğunlukla mühendislik ve teknik çabalara dayalı risk azaltıcı tedbirler hayati öneme sahiptir. Afetle mücadele paydaşların sürece iştirakini ve birlikte reaksiyon üretme refleksini gerektiren bir süreçtir. Sonuçta ister doğal isterse insan kaynaklı olsun afet riski tüm toplumsal katmanları ve yapıyı toptan tehdit eden bir olgudur. Ortak ve kitlesel tehdit olasılığı ise ancak birlikte çalışma ve ortak akıl üretmekle bertaraf edilebilir.
Sosyal medya içeriklerinde de sıkça rastlandığı üzere dijital içerik teknolojik olarak manipüle edilmeye son derece uygundur. Dolayısıyla doğrudan veya dolaylı biçimde sosyal medyada yalan veya yanlış haberlere sıkça rastlamak mümkündür. Risklerine rağmen sosyal medya başta olmak üzere yeni iletişim teknolojileri afet iletişiminde yapıcı bir rol oynayabilir. Sosyal medya üzerinden bilgi ve haber edinen, fikirlerini yaymaya çalışan insan sayısı her geçen gün artmaktadır.
İster doğa ister insan kaynaklı olsun lazım gelen tedbirleri almak (malzeme, mühendislik, yer seçimi, bilimsel verilerden yararlanma vs.) yapılması gereken; ihmal ve tedbirsizlik (plansızlık, keyfiyet, kuralsızlık, umursamazlık vs.) ise yapılmaması gereken şeyleri özetler. Afet iletişimi, afet farkındalığının artırılmasıyla paydaşların henüz farkında olmadığı yahut önemsemediği afet gerçeğine dikkat çekme çabasıdır.
Mesajların mümkün oldukça kişiselleştirilmesi ve çeşitli çekicilik unsurlarından (vatanseverlik, korku, ünlü kullanımı vb.) yararlanarak tasarlanması etki düzeyini
artıracaktır. Ayrıca araç ve yöntemlerin hedef kitle segmentasyonu da yapılarak bütünleşik bir iletişim stratejisi çerçevesinde işe koşulmasına dikkat edilmelidir.
Müdahale ve İyileştirme Sürecinde İletişim
Afet yönetimin bir bileşeni olan afet iletişimi ise bu koordinasyonun merkezinde yer alır. Bu koordinasyon görevi afete hazırlık ve risk azaltma aşamasında olduğu gibi afete müdahale ve iyileştirme süreçlerinde de devam eder. Koordinasyonun her aşamada kesintisiz ve sağlıklı biçimde çalışması afet iletişimiyle yakından ilgilidir. İletişim bir uygulama alanı olarak, kullandığı araçların özellikleri dolayısıyla teknik bir konu olmanın yanında teorik arka planıyla birlikte profesyonel olarak yürütülmesi gereken bir uygulama alanıdır. Dolayısıyla afet iletişiminin bir görevi de unsurların sağlıklı biçimde çalışmasını temin edecek planlamalar yapmaktır.
Afet gibi olağanüstü durumlarda bilgi akışının mümkün oldukça birincil kaynaklardan, karmaşaya yer bırakmayacak netlikte ve kesintisiz olması gerekir. Nitekim muhatapların sürekli ve sağlıklı bilgiye erişemediği bir durumda oluşacak enformasyon boşluğu kasıtlı veya kasıtsız şekilde birilerince dedikodular, yalan haberler ve çarpıtmalarla doldurulacaktır.
Afet ve kriz durumlarında karmaşık ve çelişkili mesajlaşmanın önüne geçilmesi için şu hususlara dikkat edilmelidir:
• Yetkili bir kurum tarafından afet ve acil durum iletişimi planlanmalı ve koordine edilmelidir. • Görünür bir sözcü aracılığıyla iletişim şeffaf hâle getirilmelidir. • Sağlıklı bir bilgi akışı sağlamak için iletişim ağı kurulmalıdır. • Kamuoyuyla doğru ve net bilgi paylaşımıyla güven tesis edilmelidir. • Hatalardan ve manipülasyondan kaçınılmalıdır.
Afet bölgesine kontrolsüz ve koordine edilmemiş kitlesel giriş çıkış anlamına gelen her iki durumda krizi büyütmekten başka bir işe yaramayacaktır. O hâlde kamuoyu proaktif bir iletişim anlayışıyla olabildiğince hızlı, kesintisiz ve etkin bir bilgi akışıyla doyurulmalıdır. Bilgi arayışında olanların birincil ve güvenilir bilgiye erişmesi son derece önemlidir.
Sadece iletişim sistemlerinde yaşanacak bir ciddi problemin insan faaliyetlerini alt üst etmesi ve bunun dolaylı olarak afete dönüşmesi riski söz konusudur. Özetle şu hususlar ön plana çıkmaktadır:
• Afet iletişim planı hem sahadaki koordinasyonu hem de kamuoyunun bilgilendirilmesini kapsamalıdır. Risk analizleri yapılarak gerekli tedbirler alınmalıdır. • Dijital ve analog iletişim teknolojileri birlikte kullanılmalı, yedek sistemler hazır bulundurulmalıdır. Sivil telsiz kullanımı ve analog radyolar bu konuda faydalı olabilir.
• İletişim sistemlerinin çökmesi de bir afet olarak değerlendirilmelidir. Günümüzdeki yoğun bağımlılık göz önüne alındığında, bu durumun ciddi sonuçları olabilir.
Afet Farkındalığının Artırılmasında İletişimin Rolü
Afetler çoğu durumda aniden ortaya çıksa da toplumların olası afetler ile bunlara bağlı muhtemel acil durumları öngörüp buna göre hazırlanmaları yaşamsal öneme sahiptir. Toplumların afetlere ne ölçüde hazırlıklı oldukları ise ancak onlardan ne ölçüde etkilendikleri ve afet sonrası süreçte ne kadar hızlı toparlanabildikleri ile ölçülebilir. Gerçek şu ki afetlerin tamamen önlenmesi veya önüne geçilmesi mümkün değildir. Ancak bilimsel gerçekler ve tarihsel hafızadan hareketle afetin oluşturacağı zararı büyük ölçüde azaltmanın mümkün olduğu savunulabilir. Olası tehlike ile buna bağlı zarar görme ihtimali ve öngörüsü insanları ve dolayısıyla insan ürünü olan her türlü yapı ve kurumu tedbirli olmaya ve zarardan kaçınmaya iter. İşte bu nedenle bireyin ve insan ürünü olan tüm yapı ve kurumların afet türleri, riskleri ve bunlarla baş edebilme yöntemlerine ilişkin farkındalığının yüksek olması elzemdir.
Hemen her çalışmada afete hazırlıklı olmanın öneminden bahsedilse de pek az insan veya kurum bu konuda detaylı bilgi ve kurtarma planlarına sahiptir. Bulunduğumuz bölgedeki afet riskleri ve tehdit senaryolarına karşı uygulanabilir tedbirler, acil durum çantası, buluşma ve toplanma yeri, kimlerle nasıl iletişim kurulacağı, ilaç, gıda, sıhhi bakım tedbirleri gibi başlıklar üzerine çok az insan çalışma yapmaktadır. Kamu veya özel kuruluşlar ile STK’ların olası afet durumları karşısında nasıl organize olacakları, kimlerin hangi konularda görev üstleneceği, varsa kritik ekipman ve arşivlerinin nasıl güvence altına alınacağı gibi planlar hayati öneme sahiptir. İnsanlık tarihi boyunca türümüzün baş etmek zorunda kaldığı sayısız zorlukların bazıları “afet” olarak tanımlanmaktadır. Toplumların tarihsel hafızaları deprem, salgın hastalıklar, yangınlar, seller, heyelanlar ve daha nice büyük yıkımla doludur. Bu yıkımların birçoğu doğadan kaynaklanıyor olsa da insanların eylem ve tercihlerinin de bu süreçte etkili olduğunu belirtmek gerekir.
Türüne ve kaynağına bağlı olarak bazı durumlarda afetleri önlemek mümkün olabilir. Burada kastedilen bir doğa olayının engellenmesi değildir. Zira bir depremi, bir taşkını yahut heyelanı engellemek mümkün değildir. Ancak kendi döngüsü içerisinde yaşanan doğa olaylarının insan tercih ve eylemleri sebebiyle birer afete dönüşmesinin önüne geçmek mümkün olabilir.
Afet iletişiminin kamuoyu boyutunda yürüttüğü faaliyetlerden bir diğeri afet anında/zamanında sürdürülen iletişim çabalarıdır. Bu sıcak dönem acil durum ve müdahale süreci olarak kabul edilir. Afete müdahale aşaması olarak ifade edilen bu süreç bir tür olağanüstü hâl ve kriz durumuna işaret etmektedir. Bu süreçte afete maruz kalanlar ile afet bölgesi dışında olup yakınları afete maruz
kalanlar yoğun olarak bilgi arayışına girmektedir. Aynı durum kendileri yahut yakınları afete muhatap olmamakla birlikte aynı ulus, inanç, düşünce gibi ortak aidiyetler dolayısıyla afetin sonuçlarına ilişkin yoğun endişe yaşayan kesimler için de söz konusudur.
Dijital Çağda Afet İletişimi ve Sosyal Medya
Çoğunlukla sosyal medya platformları ile karakterize edilen bu yeni iletişim dünyası beşerî ilişkilerin tümünü yeniden biçimlendirmiş ve biçimlendirmeye devam etmektedir. Platformlara göre farklılık gösterse de sosyal medya genel olarak güncel olanın konuşulduğu, tartışıldığı Medya ve paylaşıldığı bir alandır. Hız ve dinamizm ile karakterize okuryazarlığının edilen yapısı onu hem gündem belirleyen hem de gündeme kapsamında dâhil olan bir araç yapmaktadır. Dolayısıyla güncel ve parçası olarak sosyal medya içeriklerinin kriz dönemlerinde gündemde olan her konu sosyal medyada bir şekilde nasıl kendine yer bulmaktadır. Özellikle X olarak da bilinen öğretilmelidir. Twitter, Facebook ve Instagram gibi platformların yaygın kullanımı acil durumlarda bilginin gerçek zamanlı olarak her zamankinden daha hızlı ve etkili biçimde yayılmasına imkân tanımaktadır. İçinde sosyal medya platformlarını da barındıran dijital mecralar afet farkındalığı açısından oldukça önemli bir işlevi yerine getirmeye adaydır. Zira bu mecralar her türlü güncel konunun geniş kitlelerce tartışılmasına, fikir serdetmesine, tepki ve destekleriyle taraf olmasına imkân sağlamaktadır.
Kendi durumlarını değerlendirmek, yakınlarının durumuna dair fikir edinmek ve/veya ulusal aidiyetlik gibi nedenlerle genel tablolunun ne olduğunu öğrenmek isterler. Bu sebeple de en hızlı biçimde bilgi edinebilecekleri ve bilgi aktarabilecekleri akıllı mobil cihazlarına, diğer bir tanımlamayla akıllı telefonlarına yönelmektedirler. Bu cihazlar eş zamanlı olarak çoklu medya kullanımına imkân tanımaktadır. Öyle ki akıllı telefonlar hem GSM şebekeleri hem de WhatsApp, Telegram, Bip vb. uygulamalar aracılığıyla internet üzerinden anlık görüşmeye imkân tanımaktadır. Afet ve acil durum yönetiminde yer alan ekipler sosyal medya üzerinden gerçek zamanlı güncellemeler sunarak toplumun endişelerini ve bilgi eksikliğini giderebilir. Böylesi bir yaklaşım şeffaf iletişim anlayışına örnek teşkil ederken; oluşturacağı güven, acil durum müdahale ekipleri ile yardımcı olmaya çalıştıkları topluluk arasında iş birliği duygusunun gelişmesine yardımcı olacaktır.
Sosyal medya platformlarının acil durum ve afet farkındalığı iletişiminde sağladığı yararlar şu şekilde özetlenebilir:
• Bireylerin aktif katılımını sağlar. • Topluluk ve kolektif sorumluluk duygusunu teşvik eder. • Acil durum müdahale ekiplerinden anında destek, bilgi ve kaynak arayabilecekleri sanal forumlar sunar. • Acil durum yönetimi ekipleri ile halk arasında doğrudan iletişim kurulmasına imkân verir. • Şeffaflığı ve güveni artırır.
• Bilginin zamanında ve özel olarak dağıtılmasını sağlar. • Etkilenen bireylerin acil durumlar sırasında bilinçli kararlar verebilmelerini sağlar. • Fiziksel sınırları aşarak bilgiye erişimi genişletir. • Kuruluşların geniş bir kitleye bilgi yaymasına olanak verir. • Sosyal ağların ve fenomenlerin gücünden yararlanarak iletişim çabalarının erişimini ve etkisini artırır.
okuryazarlığında olduğu gibi sosyal medya artırılması, özellikle afet iletişimi verilen afet farkındalık eğitimlerinin bir
yorumlanması gerektiği yaygın biçimde