ADY103U-ACİL DURUM VE AFET FARKINDALIK EĞİTİMİ
Ünite 2: Acil Durum ve Afet Farkındalık Kampanyaları
Giriş
Acil durumların ve afetlerin neredeyse her zaman mevcut tehditler olarak ortaya çıkabildiği günümüzde, hazırlıklı olmanın ve farkındalığın önemi yadsınamaz düzeydedir. Acil durumlar ve afetler hiçbir uyarı olmaksızın meydana gelebilmekte ve bireyleri, aileleri ve tüm toplumları savunmasız ve yardıma muhtaç bir hâlde bırakabilmektedir. Söz konusu potansiyel yıkımlar karşısında, etkili acil durum ve afet farkındalık kampanyaları, insanların etkili bir şekilde müdahale etmek ve refahlarını korumak için gerekli bilgi, beceri ve kaynaklarla donatılmasında çok önemli bir rol oynamaktadır.
Acil durum ve afet farkındalık kampanyaları, potansiyel tehlikeler ve riskler hakkında farkındalık oluşturmayı, insanları hazırlık önlemleri konusunda eğitmeyi ve acil durumların olumsuz etkisini azaltabilecek proaktif eylemleri teşvik etmeyi amaçlayan bilgi ve farkındalığı artırma araçları olarak hizmet etmektedir.
Acil Durum ve Afet Farkındalık Kampanyalarının Önemi
Potansiyel tehdit ve riskler hakkında farkındalık oluşturarak, hazırlık önlemleri hakkında bilgi sağlayarak ve proaktif davranışları teşvik ederek bu kampanyalar, özellikle kriz zamanlarında riskleri azaltmak ve bilinçli kararlar almak için toplulukları güçlendirebilmektedir.
Proaktif Olmak: İnisiyatif almak ve olası sorunları veya zorlukları ortaya çıkmadan önce öngörmek anlamına gelir. Aktif olarak çözüm aramayı ve sorunları yönetilmesi daha zor hâle gelmeden önce ele almak için önleyici tedbirler almayı içerir.
Bireyler bilinçli ve bilgili olduklarında, acil durumlarda kendilerini, ailelerini ve toplumlarını korumak için proaktif adımlar atabilmektedir. Öte yandan, kampanyalar bireyleri potansiyel riskler hakkında bilgi sahibi yaparak, hazırlık önlemlerini teşvik ederek ve kişisel sorumluluk duygusunu geliştirerek kolektif bir dayanıklılık kültürüne katkıda bulunabilmektedir. Ayrıca, acil durum ve afet farkındalık kampanyaları sadece bilgi yaymanın ötesine geçerek afete hazırlıkla ilgili tutum, inanç ve davranışların şekillendirilmesinde çok önemli bir rol oynayabilmektedir. Etkili kampanyalar, bireyleri hazırlıklı olmaya öncelik vermeleri konusunda güdülemek için ikna edici iletişim tekniklerini işe koşmaktadır (Lee ve Lee, 2019). Sonuç olarak bu kampanyalar, açık ve özlü mesajları, ilgi çekici görselleri ve ilişkili hikâyeleri kullanarak hedef kitlenin ilgisini çekebilmekte ve yankı uyandırabilmekte, bu durum ise farkındalığın artmasına katkı sunabilmektedir.
Acil durum ve afet farkındalık kampanyaları ile toplumsal farkındalık kampanyaları, bireyleri ve toplumları olası acil durumlar ile afetlere hazırlamaya odaklanan farkındalık kampanyalarıdır. Her iki kampanya türü de bireyler ve toplumlar nezdinde farkındalık oluşturmayı amaçlasa da kapsam ve hedefleri bakımından farklılık
gösterebilmektedir. Acil durum ve afet farkındalık kampanyaları öncelikle bireyleri acil durum ve afetlerle ilişkili riskler, tehlikeler ve potansiyel sonuçlar hakkında eğitmeye odaklanmaktadır. Bu kampanyalar, insanları kendilerini ve toplumlarını bu tür olaylara hazırlamak için atabilecekleri belirli adımlar hakkında bilgilendirmeyi amaçlamaktadır. Bir diğer ifadeyle amaç, bireylerin ve toplumların kriz zamanlarında hazır olma, dayanıklılık ve etkili bir şekilde müdahale etme becerilerini geliştirmektir. Toplumsal farkındalık kampanyaları ise acil durumların ve afetlerin ötesinde çok çeşitli konuları ve sorunları kapsamaktadır. Bu kampanyalar sağlık, çevre, sosyal nedenler veya tüketici hakları gibi çeşitli konularda toplumun bilgi ve anlayışını artırmayı amaçlamaktadır. Bir başka deyişle amaç, bir bütün olarak toplumu etkileyen önemli konular hakkında bilgilendirmek ve eğitmektir.
Acil Durum ve Afet Farkındalık Kampanyalarında Sosyal Pazarlamanın Önemi
Pazarlama disiplini kendisine konu olan tüm taraflara değer oluşturan faaliyetleri içermektedir. Pazarlardaki ekonomik aktörlerin belirli faaliyetlerinin toplumun belirli gruplarına zarar vermesi, pazarlama disiplininin yapısına aykırı olmakla birlikte bu faaliyetler bir pazarlama faaliyeti olarak da değerlendirilmemelidir. Pazarlama faaliyetleri her zaman pazarlardaki kâr amacı güden ekonomik aktörlerin uyguladığı faaliyetler değildir. Bir değer oluşturma, ağ oluşturma, iletişim, değişim, ilişki ve ikna sürecini kapsayan pazarlama faaliyetleri kâr amacı gütmeyen organizasyonların da sürekli kullanması ve dikkate alması gereken faaliyetlerdir. Toplumda sorunlu alanların belirlenmesinde, bu alanlara ilişkin bir değişimin, iyileşmenin ve genel olarak toplumsal refahın tesis edilmesinde pazarlama faaliyetleri etkin bir şekilde kullanılabilmektedir. Bu kapsamda pazarlama disiplininin bir alt alanı olarak sosyal pazarlama alanı öne çıkmaktadır.
Sosyal pazarlama kavramı ilk Kotler ve Zaltman (1971) tarafından “ürün planlaması, fiyatlandırma, iletişim ve pazar araştırması gibi bileşenler dikkate alınarak sosyal fikirlerin kabul edilebilirliğini etkilemek üzere planlanan programların tasarımı, uygulanması ve kontrolü” olarak tanımlanmıştır.
Acil Durum ve Afet Farkındalık Kampanyalarının Tasarlanması
Etkili acil durum ve afet farkındalık kampanyalarının tasarlanmasında çeşitli stratejiler söz konusudur. Bu stratejiler arasında hedef kitlelerin belirlenmesi (Aurelio vd., 2022), açık ve eyleme geçirilebilir mesajların oluşturulması (Shulman vd., 2020), sosyal medya platformlarından yararlanma (Fan vd., 2020) ve paydaşlarla iş birliği (Seymour, 2018) stratejileri en fazla kullanılanlar arasında yer almaktadır.
Hedef Kitlelerin Belirlenmesi
Hedef kitleleri belirleme ve onları afet farkındalık kampanyalarına etkin bir şekilde dahil etme stratejileri
kapsamında şu adımlar takip edilebilir (Strickland, 2014; Ibrahim vd., 2017; Carlson ve Harris, 2020):
• Kapsamlı Araştırmaların Yapılması • Hedef Kitlenin Alt Gruplara Ayrılması • Personaların/Kişilerin Oluşturulması • Uygun İletişim Kanallarının Kullanılması • Mesajların ve Mesaj Dilinin Uyarlanması • Toplum Liderleri ve Kuruluşlarla İş Birliği Yapılması • Hikâye Anlatımının ve Kişisel Anlatıların Dahil Edilmesi • İzleme ve Değerlendirme
Açık ve Eyleme Geçirilebilir Mesajların Oluşturulması
Açık ve eyleme geçirilebilir mesajların hazırlanması, bireylerin kriz zamanlarında atılması gereken adımları anlamalarını sağlamak açısından önemlidir. Bireylerin kendilerine sunulan bilgileri hızlı ve doğru bir şekilde yorumlamaları gerektiğinden ötürü de netlik esastır. Etkili tekniklerden biri, hedef kitlede yankı uyandıran basit ve jargonsuz bir dil kullanmaktır. Teknik terimlerden ve detaylı terminolojiden kaçınılarak mesajların çeşitli eğitim düzeylerine sahip bireyler tarafından kolayca anlaşılabilir olması sağlanabilir.
Detaylı bilgileri basit ve sade olarak anlaşılacak biçimde dönüştürmek, istenen davranışların benimsenmesini kolaylaştırılabilir.
Mesajlardan eyleme geçirilebilir talimatlar, bireylere ne yapmaları gerektiğine dair net bir yol haritası sunarak herhangi bir belirsizliği ya da kafa karışıklığını ortadan kaldırır. Bu netlik, özellikle bireylerin kriz anlarında net bir uzmana ihtiyaç duyabilecekleri yüksek stresli durumlarda önemlidir.
Öte yandan, iletişimin duyuşsal yönünü de göz önünde bulundurmak çok önemlidir. Etkili kampanyalar genellikle hedef kitlenin duygularına hitap ederek bir aciliyet ve kişisel ilgi duygusu oluşturur. Empati, korku veya umut gibi duyguları uyandırarak mesajlar daha derin yankı uyandırabilir ve bireyleri harekete geçmeye teşvik edebilir.
Sosyal Medya Platformlarından Yararlanma
Bilgi ve iletişim teknolojilerinde yaşanan gelişmelerin bir sonucu olarak sosyal medya platformlarının yükselişi, iletişim kurma ve bilgi paylaşma biçimlerini dönüştürmüştür. Sosyal medya platformları geniş kitlelere ulaşma ve toplulukları bir araya getirme hususunda önemli olanaklar sunmuştur. Özellikle acil durum ve afet farkındalık kampanyaları, sosyal medya platformlarından yararlanarak önemli bilgileri etkili bir biçimde yayarak farkındalığı artırabilme ve aktif katılımı teşvik etme potansiyeline sahiptir (Fan vd., 2020). Teknoloji ve sosyal medya platformlarını kullanmanın en önemli faydalarından biri daha geniş kitlelere ulaşma niteliğidir. Akıllı telefonların ve internet erişiminin giderek yaygınlaşmasıyla birlikte, nüfusun önemli bir kısmı artık çeşitli sosyal medya platformlarına bağlı ve aktiftir.
Acil durumlarda zaman çok önemlidir ve bu platformlar güncellemeleri, uyarıları ve talimatları hızlı bir şekilde paylaşmak için bir araç sağlamaktadır. Bu hızlı bilgi alışverişi, bireylerin bilinçli kararlar almasına ve gerekli adımları derhal atmasına yardımcı olabilmektedir (Fan vd., 2020).
Bununla birlikte, acil durum ve afet farkındalık kampanyaları için sosyal medyadan yararlanmak aynı zamanda birtakım zorlukları da beraberinde getirmektedir. Bu zorlukların başında güvenilir ve doğru bilgiye duyulan ihtiyaç gelmektedir. Viral içerik ve sahte/yanlış bilgi çağında, bu platformlar aracılığıyla paylaşılan bilgilerin doğrulanmış ve güvenilir kaynaklardan geldiğinden emin olmak çok önemlidir. Kampanya yürütücüleri, saygın kuruluşlar ve alandaki uzmanlarla iş birliği yaparak güven ve inandırıcılık tesis etmelidir.
Bir başka zorluk da aktif topluluk katılımı ve etkileşim ihtiyacıdır. Sosyal medya platformları bilgiyi yaygınlaştırma potansiyeli sunsa da bu platformlarda diyaloğu sürdürmek ve bireyleri hazırlık girişimlerine aktif olarak katılmaya teşvik etmek gerekmektedir. Bu da kampanyanın, bireylerin soru sorabileceği, deneyimlerini paylaşabileceği ve genel söyleme katkıda bulunabileceği iki yönlü iletişimi kolaylaştırmasını gerektirmektedir. Kampanyalar bir topluluk duygusu oluşturarak ve diyalog için platformlar sağlayarak hazırlıklı olma ve dayanıklılık kültürünü teşvik edebilmektedir.
Sonuç olarak, sosyal medya platformları acil durum ve afet farkındalık kampanyalarını geliştirmek için önemli bir potansiyel sunmaktadır. Bu platformlardan yararlanarak kampanyalar daha geniş kitlelere ulaşabilir, önemli bilgileri gerçek zamanlı olarak yayabilir ve aktif toplum katılımını teşvik edebilir. Bununla birlikte, kampanyalar bilgi doğruluğu ve toplum etkileşimi ile ilgili zorlukları da ele almalıdır. Kampanyalar, içeriği uyarlayarak, etkileşimli unsurları dahil ederek ve etkiyi izleyerek, topluluklarda hazırlıklı olmayı ve dayanıklılığı teşvik etmek için sosyal medyayı etkili bir şekilde kullanabilir.
Buraya kadar ele alınan hususlar bağlamında takip eden paragraflarda bir örnek acil durum ve afet farkındalık kampanyasının sosyal medyaya 2 nasıl entegre edileceği ele alınmıştır (Keegan ve Rowley, 2017; Deng vd., 2019; Fan vd., 2020; Silva vd., 2022):
• Net Hedeflerin Belirlenmesi: • Hedef Kitlenin Belirlenmesi • Platform Seçimi • İçerik Oluşturma • Topluluk Katılımı • Bilginin Doğruluğu ve Güvenilirliği • Metrikler ve Analiz • Uyarlama ve Yineleme
Paydaşlarla İş Birliği
Başarılı acil durum ve afet farkındalık kampanyaları, çok çeşitli paydaşların iş birliği ve katılımı temeli üzerine inşa
edilir. Acil durumlara hazırlığın teşvik edilmesi bağlamında yerel topluluklar, devlet kurumları ve kâr amacı gütmeyen kuruluşlar da olmak üzere çeşitli paydaşların dahil edilmesi elzemdir. Söz konusu ortaklıklar sadece kampanyanın erişimini artırmakla kalmamakta, aynı zamanda kolektif sorumluluğu teşvik ederek etkisini en üst düzeye çıkarabilmektedir.
Kolektif Sorumluluk: Bireylerin, grupların ya da kuruluşların daha büyük bir grubun veya toplumun refahı ve başarısı için sahip oldukları ortak hesap verme sorumluluğunu temsil etmektedir. Söz konusu grup ya da toplum içerisindeki her bir üyenin oynayacağı bir rolü olduğunu ve bu rolün, grubun veya toplumun genel sonuçlarına ve etkisine katkıda bulunduğunun altını çizmektedir (Öztürk ve Pizmony-Levy, 2021).
Acil durum ve afet farkındalık kampanyalarında başarılı bir şekilde paydaşlarla iş birliği sağlanabilmesi için şu stratejilerin işe koşulması önemlidir:
• Yerel toplulukların katılımını sağlamak • Kamu kurum ve kuruluşları ile ortaklık yapmak • Kâr amacı gütmeyen kuruluşlarla iş birliği • Fenomenleri ve önemli kanaat önderlerini dahil etmek
Acil Durum ve Afet Farkındalık Kampanyalarının Uygulanması ve Değerlendirilmesi
Sosyal pazarlamanın afet yönetimi alanında uygulanabilirliği konusuna geçmeden önce afet yönetiminin aşamaları belirlenmeli ve net bir şekilde tanımlanmalıdır. Bu aşamalar:
• Hazırlık • Müdahale • İyileşme • Önleme
Afet yönetiminin önleme aşamasında proaktif bir yaklaşımdan bahsedilebilir. Bunun en temel nedeni insanların doğal afetleri kontrol edemeyecek olmasıdır. Bu aşama olası zararların azaltılması aşaması olarak da kabul edilebilir.
Müdahale aşaması afet yönetiminin kritik öneme sahip bir parçasıdır. Özellikle burada bireylerin korunması, afetzedelerin kurtarılması ve afet anı sonrasında barınma ve beslenme gibi kritik öneme sahip ihtiyaçların sağlanmasına odaklanılmaktadır.
Dolayısıyla önleme aşamasında kamu kurumları, bireyler ve sivil toplum kuruluşları (STK) gibi farklı paydaşların sürece aktif katılımı ve ortak çalışma kültürüne sahip olmaları beklenir. Bu durum afet anı sonrasında etkin koordinasyon için olmazsa olmaz öneme sahiptir. Son aşama olan iyileştirme aşamasında da özel ve kamuya ait farklı kuruluşların ortak çabaları önemli bir rol oynamaktadır. Bu aşamada hasar tespiti ve rehabilitasyon konuları öne çıkmaktadır fakat yapılması gerekenler sadece
hasar tespiti ve rehabilitasyon gibi iyileştirme çabaları ile ilgili değildir. Bu aşama afet yönetim stratejilerinin etkinliğinin de gözden geçirilmesi kapsamında yöneticilere bir fırsat sunmaktadır.
Acil durum ve afet farkındalık kampanyasında önemli olan sadece kritik bilgilerin yayılımı değil; hedef kitlede bir davranışı tetikleyebilen, onları hayat kurtarabilecek ve zararı azaltabilecek belirli eylemlerde bulunmaya motive eden pazarlama mesajlarını oluşturmak ve doğru hedef kitleye, doğru zamanda, doğru mecra üzerinden ulaştırabilmektir
Afet Yönetiminde Sosyal Pazarlama Kampanyalarının Uygulanması
• Afet Öncesi Aşama: Sosyal Pazarlama ile Önleme o Bilgilendirme ve Eğitim Materyallerinin Hazırlanması o Afet Anında Kullanılabilecek Acil Durum Çantalarının Teşviki o Afet Planları o İletişim ve Yayılım • Sosyal Pazarlama ile Hazırlık • Sosyal Pazarlama ile Müdahale • Sosyal Pazarlama ile Kampanya İzleme o Hedefler o Temel Performans Göstergeleri (KPIs) o Veri Toplama ve Analitik • Sosyal Pazarlama ile Sürekli İyileşme
Acil Durum ve Afet Farkındalık Kampanyasının Başarılı Bir Şekilde Uygulanması
Acil durum ve afet farkındalık kampanyalarının başarılı bir şekilde uygulanması titiz bir planlama, stratejik kaynak tahsisi, sürekli izleme ve iyileştirme gerektirir. Bu başlık altında da kampanyanın nasıl etkili bir şekilde uygulanacağı, uygunluğunun, etkisinin ve uzun vadeli sürdürülebilirliğinin nasıl sağlanacağı hususlarına değinilmiştir.
• Zaman Çizelgesi Planlaması • Bütçeleme ve Kaynak Tahsisi • İzleme ve Geri Bildirim • İlgi ve Uyarlanabilirlik • Sürdürülebilirlik ve Uzun Vadeli Etki
Acil Durum ve Afet Farkındalık Kampanyasının Değerlendirilmesi
Acil durum ve afet farkındalık kampanyalarının etkisinin değerlendirilmesi, toplumların dayanıklı ve hazırlık olmasını teşvik etmede başarılı olmalarını sağlamak adına oldukça önemlidir. Kampanyanın etkisini değerlendirmek maksadıyla çeşitli yöntem ve teknikler kullanılabilmektedir. Bu başlık altında da en sık kullanılan yöntem ve teknikler ele alınmaktadır.
• Ölçümlemede Metrikler: Acil durum ve afet farkındalık kampanyasının değerlendirilmesinde
istenen sonuçları doğru bir şekilde yakalayan uygun metrikleri tanımlamak önemlidir. • Sürekli Değerlendirme ve İyileştirme: Afet farkındalık kampanyaları, güçlü ve zayıf yönleri ile iyileştirmeye açık alanları belirlemek için sürekli değerlendirmeye tabi tutulmalıdır. Çalıştaylara katılım oranları veya sosyal medya platformlarındaki etkileşim düzeyleri gibi kampanya faaliyetlerinin düzenli olarak izlenmesi, kampanyanın erişimi ve etkinliği hakkında bilgi sağlayabilir. • Geri Bildirim Döngüleri: Geri bildirim döngüleri, gelecekteki kampanyaları şekillendirmek için kullanılabilmektedir. Toplum üyelerinden, acil durum müdahale ekiplerinden ve diğer paydaşlardan alınan geri bildirimler, kampanyanın etkisi hakkında bilgiler sağlayabilirken iyileştirilmesi gereken alanlar hakkında da değerli bilgiler sunabilir. • Ortak Araştırma ve Çözüm Ortaklığı: Akademik kurumlar, afet yönetimi kuruluşları ve diğer paydaşlarla iş birliğine dayalı araştırmalar yapmak ve çözüm ortaklığı kurmak, değerlendirme çalışmaları için ek uzmanlık, kaynak ve destek sağlayabilmektedir. • Teknolojiden Yararlanma: Acil durum ve afet farkındalık kampanyalarının etkinliğinin değerlendirilmesinde teknoloji de önemli bir role sahiptir. Çevrim içi anketler, interaktif testler ve veri analizi araçları bilgi kazanımı, davranış değişikliği ve toplum katılımı hakkında gerçek zamanlı bulgular sağlayabilir. • Durum Çalışmaları ve Başarı Hikâyeleri: Durum çalışmaları ve başarı hikâyelerinin paylaşılması afet farkındalık kampanyalarının etkisine dair somut kanıtlar sağlayabilir. • Boylamsal Çalışmalar: Boylamsal çalışmaların yürütülmesi, afet farkındalık kampanyalarının uzun vadeli etkisinin değerlendirilmesine olanak tanır. Kampanya yürütücüleri, davranış ve bilgi düzeyindeki değişiklikleri uzun süre boyunca izleyerek kampanyadaki faaliyetlerin sürdürülebilir etkinliği hakkında veriye ulaşabilirler. Boylamsal çalışmalar, kampanyanın ardından farklı aralıklarla hazırlık seviyelerinin düzenli olarak değerlendirilmesini, topluluk anketlerini ve odak grup görüşmelerini içerebilir. • Akademik Kurumlarla Ortaklık: Akademik kurumlarla ortaklık kurmak, değerlendirme sürecinde titiz araştırma metodolojileri ve uzmanlık alanında katkılar sunabilir. Afet yönetimi ve iletişimi konusunda uzmanlaşmış araştırmacılar ve akademisyenlerle iş birliği içinde ortak araştırma çalışmaları yürütülebilir. • Karşılaştırmalı Değerlendirme: Kampanya performansının benzer girişimlerle kıyaslanması,
etkinliği hakkında önemli bulgular sağlayabilir ve iyileştirme alanlarını belirleyebilir. • Sürekli Adaptasyon ve İnovasyon: Afet farkındalık kampanyaları değişen ihtiyaçlara ve zorluklara uyarlanabilir olmalıdır. Kampanyanın etkisinin ve toplumdan gelen geri bildirimlerin düzenli olarak değerlendirilmesinin yanı sıra kampanyayla ilişkili devam eden uyarlamalar ve yenilikler hakkında bilgi verilmesi de gerekmektedir. Bu süreç ise mesajların gözden geçirilmesini, yeni teknolojilerin kampanyaya dahil edilmesini veya özel yaklaşımlarla belirli demografik grupların hedeflenmesini içerebilir.
Diğer Değerlendirme Modelleri
• Kirkpatrick’in Dört Düzeyli Değerlendirme Modeli: Bu model, aslen eğitim ve öğretim programlarının etkinliğini değerlendirmek için kullanılsa da acil durum ve afet farkındalık kampanyalarının değerlendirilmesi için kapsamlı bir çerçeve sunabilir. • Mantık Modeli: Mantık modeli program faaliyetleri, çıktıları, sonuçları ve etkileri arasındaki neden-sonuç ilişkisinin görsel bir temsilini sağlamaktadır. • Sosyal Yatırım Getirisi (SROI): Bir program veya kampanyanın oluşturduğu sosyal, çevresel ve ekonomik değeri ölçmeyi amaçlayan bir değerlendirme yaklaşımıdır. Kampanyanın sosyal etkilerinin ve faydalarının belirlenmesini, sayısallaştırılmasını ve bunlara parasal değerler atanmasını içerir. SROI, kampanyanın hem anlık hem de uzun vadeli etkilerini dikkate alarak genel değerinin ve yatırım getirisinin bütünsel bir değerlendirmesini sağlar.